سن گندم به علت نحوه ی زندگی خود ، مشخصات متفاوتی دارد . بعضی از سن ها که در جاهای بلند مانند کوهستان ها زندگی می کنند و از علف های همان محل تغذیه می کنند ، جثه کوچکی دارند . بعضی دیگر از سن ها که از مزرعه های گندم و جو تغذیه می کنند ، جثه بزرگی دارند . به همین دلیل طول حشره کامل سن حدود 12 تا 14 میلی متر و عرض آن 6 تا 7 میلی متر متغیر است .

رنگ حشره کامل سن ، قهوه ای و زرد خاکی روشن تا تیره متغیر است . تعداد کمی از سن ها به رنگ های سیاه ، قرمز و مسی رنگ دیده می شوند . سر سن به شکل مثلث است و روی آن دو عدد شاخک پنج بند و سه جفت پا قرار دارد که رنگ آن ها مانند رنگ آن ها عمومی بدن سن است .

تخم سن به شکل گرد است و اندازه آن یک میلیمتر است . رنگ تخم تازه ، سبز روشن است که به تدریج سبز تیره می شود . از تخم سن ، پوره که همان نوزاد سن است خارج می شود . پوره به رنگ تیره است .

حشره کامل سن گندم در کوره ها و در زیر علف و بوته ها ، به خصوص بوته گون و درمنه ، خواب زمستانه را می گذراند . در اواخر زمستان و اوایل بهار ، پس از گرم شدن هوا و رسیدن دما به 18 درجه سانتی گراد ، سن ها به طرف مزرعه های گندم و جو پرواز می کنند . تعدادی از سن ها که نزدیک دیمزارها زمستان گذرانی می کنند ، فاصله زیادی با مزرعه های گندم و جو ندارند ، بنابر این پس از پایان زمستان گذرانی با اندکی پرواز به مزرعه ها می رسند .

گروهی دیگر از سن ها که با مزرعه ها فاصله دارند ، مجبور هستند این راه را پرواز کنند . گاهی سن ها 25 تا 30 کیلومتر پرواز می کنند .

به عمل پرواز سن ها و رسیدن به مزرعه گندم و جو « ریزش سن مادر » می گویند . ریزش سن ها در یک ، دو یا سه مرحله انجام می شود . چنانچه شرایط آب و هوا خوب باشد ، ( هوای بهار گرم باشد ) ریزش سن ها در یک مرحله انجام می شود . اما در صورت بارندگی ، سرما و باد ، ریزش سن ها در 2 تا 3 مرحله انجام می شود . در مزرعه هایی که زود کاشته شده اند و محصول رشد کافی دارد ، سن ها بیشتر ریزش میکنند .

سن مادر :

سن مادر پس از ورود به مزرعه از برگ ، ساقه و جوانه مرکزی گیاه گندم تغذیه میکند . بعد از یک تا دو هفته تغذیه ، سن مادر جفت گیری می کند و هر حشره ماده حدود 70 تا 80 تخم در دسته های 14 تایی زیر برگ های گندم می گذارد . تخم ها پس از مدتی باز می شوند و پوره ها ( نوزادان سن ) خارج می شوند .

پوره ها :

پوره ها 5 مرحله را می گذرانند تا به حشره کامل نسل جدید سن تبدیل شوند . پوره های سن اول خیلی کوچک و تیره رنگ هستند و در قسمت پایین بوته های گندم و پشت برگ ها در سایه زندگی می کنند . پوره های سن اول تا اواسط سن دوم بدون حرکت و تغذیه می مانند . پس از این مرحله ، دوره ی تغذیه ورشد شروع می شود . هر چه پوره ها بزرگتر می شوند ، از گندم ها بیشتر تغذیه می کنند و خسارت زیادی می زنند .

سن بالغ :

پس از آنکه دوره ی تغذیه سن های بالغ نسل جدید تمام شد ، آنها به مکان های تابستان گذرانی می روند . این عمل برای دور شدن از گرمای محیط مزرعه برای سن ها لازم است تا در یک محیط آرام و خنک استراحت کنند . پس از بارندکی های پاییزه سن ها محل خود را عوض می کنند و به قسمتهای جنوبی و آفتابی می روند و تا پایان زمستان در آن مکان ها باقی می مانند .

نحوه خسارت سن :

در صورتی که با سن مبارزه نشود و از روش های کنترل این آفت استفاده نشود ، این آفت می تواند تا صددرصد محصول گندم و جو را از بین ببرد . خوب است بدانید که در دو مرحله خسارت میزند که شناخت این دو مرحله و مبارزه به موقع ، می تواند جلو ی خسارت را بگیرد . این دو مرحله به شرح زیر هستند :

1 ) خسارت در مرحله سن مادر :

همان طور که گفتیم ، سن مادر پس از ریزش به مزرعه ها از برگ ، ساقه و جوانه مرکزی گندم تغذیه می کند . اگر شدت حمله بیشتر باشد ، جوانه مرکزی گیاهان زرد می شود و مزرعه گندم به یک علفزار تبدیل می شود . سن مادر ، خرطوم خود را در هر قسمت از گیاه گندم که بیرون از خاک قرار دارد وارد می کند و خسارت می زند . از محل ورود خرطوم حشره به گیاه به بالا ، به رنگ زرد تا زرد مایل به قهوه ای در می آید و خوشه ها سفید رنگ می شوند .

2 ) خسارت در مرحله پورگی :

در این مرحله ، پوره ها باعث خراب شدن دانه ها می شوند و با وارد کردن ماده ای در دانه گندم ، کیفیت نانوایی محصول را پایین می آورند . این ماده طعم و بوی نامطبوع و بدی دارد و برای سلامتی انسان ضرر دارد . آفت سن در این مرحله می تواند تا 100% به دانه های کندم حمله کند و آنها را نابود کند . از نشانه های دانه های سن زده گندم ، یک نقطه ی تیره رنگ با هاله ی بی رنگ دور آن است که در متن زرد دانه گندم ، کاملاً مشخص است . خوب است بدانید که این خسارت با خسارت هیچ آفت و بیماری یکسان نیست .

روشهای کنترل آفت سن :

مهم ترین کاری که یک کشاورز باید برای مقابله با سن انجام دهد ، کنترل آفت است . روش های کنترل آفت سن به شرح زیر است :

1 ) در منا طق آلوده ودر شیب های بالای 8 درصد ، گندم کاری نشود . این کار میتواند اثر مهمی در کاهش جمعیت سن داشته باشد .

2 ) تناوب زراعی را با محصولاتی مانند جو انجام دهید . در مناطق آلوده به سن ، به خصوص موقعی که آفت طغیان کرده است ، 2 تا 3 سال از کاشت گندم خودداری کنید . این کار برای کاهش آفت سن اهمیت دارد .

3 ) از تخریب مراتع و تبدیل آنها به زمین های زراعی ، خودداری کنید . به خصوص اگر جهت شخم صحیح نباشد ، باعث فرسایش خاک می شود و این کار اثرهای بدی در محیط زیست دارد . یکی از اثرهای بد ، طغیان آفت سن گندم است .

4 ) سفارش می شودکه در اطراف مزرعه های گندم ، درختانی که بدنه ناصاف دارند و یا آفتابگردان وگیاهان مشابه بکارید . این کار به دشمنان طبیعی آفت سن مانند مگس فازیا و نوعی زنبورکمک می کند زیرا مگس فازیا تخم های خود را پشت سن مادر می گذارد و کرم های خارج شده از آن تخم ها ، از سن مادر تغذیه میکنند .

همچنین حشره دیگری که دشمن طبیعی سن است ، نوعی زنبور است که تخم های خود را در داخل تخم های سن قرار می دهد . این کار باعث سیاه و فاسد شدن تخم های سن می شود .

5 ) در زمین های کم بازده به جای گندم و جو ، گیاهان دیگری بکارید .

مبارزه شیمیایی با آفت سن :

اگر در مزرعه ، تعداد سن های مادر و پوره ای آن زیاد باشد و دشمنان طبیعی نتوانند آنها را کنترل کنند ، باید مبارزه شیمیایی انجام شود . شما کشاورزان عزیز باید به طور دائم به مزرعه های خود سرکشی کنید . اگر تعداد سن ها در هر متر مربع ( مطابق جدول های شماره 1 و 2 ) بیش از تعداد مجاز باشد ، موضوع را به کارشناسان جهاد کشاورزی خبر دهید . کارشناسان مرکز خدمات با دیدن مزرعه و به دست آوردن اطلاعات لازم ، زمان و نحوه ی صحیح مبارزه ی شیمیایی را به شما کشاورزان خواهند گفت.

حد لازم برای مبارزه شیمیایی با سن گندم و جو :

 1 ) سن مادر : موقعی که بیشتر از 90% سن های مادر از محل های زمستان گذرانی به مزرعه های غلات ریزش کردند ، مطابق دستور العمل زیر ، باید مبارزه شیمیایی را انجام داد .

جدول شماره 1 _ حد لازم برای مبارزه شیمیایی با سن مادر

2 ) پوره : بهترین زمان مبارزه با پوره ها ، سن دوم پورگی است . برای این کار سمپاشی باید مطابق جدول شماره 2 انجام شود .

جدول شماره 2 _ حد لازم برای مبارزه شیمیایی با پوره سن

سموم مورد استفاده :

فنیترویتون ، 1 لیتر در هکتار

فنیتون ، 1 لیتر در هکتار

دسیس ، 300 سی سی در هکتار

دیپترکس ، 2/1 کیلو گرم در هکتار

نمونه برداری :

کشاورزان عزیز گندم و جو کار ، برای اینکه بدانید مزرعه شما قابل سمپاشی هست یا نه، باید از مزرعه خود نمونه برداری کنید . برای این کار بهتر است از یک وسیله چارچوب مانند چوبی یا فلزی به نام پلات استفاده کنید . پلات را معمولاً به اندازه یک متر در یک متر می سازند .

 برای نمونه برداری ، در طول قطر مزرعه از ابتدا تا انتهای قطر 10 بار به صورت تصادفی پلات را در روی بوته های گندم قرار دهید . سپس در همان محل پلات ، با تکان دادن بوته های داخل پلات ، تعداد سن ها بشمارید . اگر تعداد این آفت به حد لازم برای انجام مبارزه شیمیایی رسید ، مزرعه شما نیاز به سمپاشی دارد . اگر به این حد نرسد سمپاشی لازم نیست . در مرحله سن مادر ، هر 3 تا 4 روز یکبار نمونه برداری را انجام دهید تا از ضرورت سمپاشی مزرعه مطمئن شوید .